1-3-7- وضعیت تولید و مصرف مرزه تابستانه و اهمیت اقتصادی آن12
1-4- تاریخچه گیاهان دارویی13
1-4-1- معرفی گیاهان دارویی14
1-4-2- اهمیّت کشت و تولید گیاهان دارویی15
1-4-3- مشکلات مهم کشت و تولید و مصرف گیاهان دارویی17
1-4-4- عوامل محدود کننده کشت و تولید و مصرف گیاهان دارویی18
1-4-5- خشک کردن گیاهان دارویی19
1-4-6- معرفی اسانسهای گیاهی و روشهای استخراج آن20
1-5- معرّفی عناصر غذایی و شیمیایی اصلی خاک24
1-5-1- ازت (اوره)25
1-5-2- پتاسیم26
1-5-3- فسفر28
1-5-4- کود شیمیایی و اهمیّت و کاربرد آن29
1-5-5- کود دامی و اهمیّت و کاربرد آن30
1-5-6- کود ورمی کمپوست و اهمیّت و کاربرد آن31
1-5-7- کاربرد کودهای شیمیایی بر خصوصیات رشدی گیاهان دارویی33
1-5-8- کاربرد کودهای حیوانی بر خصوصیات رشدی گیاهان دارویی34
1-5-9- کاربرد کودهای ورمی کمپوست بر خصوصیات رشدی گیاهان دارویی35
1-5-10- کاربرد تلفیقی کودهای آلی (ورمی کمپوست و حیوانی) و شیمیایی بر خصوصیات رشدی گیاهان دارویی36
فصل دوم: ادبیات و پیشینه پژوهش
فصل سوم: فرایند پژوهش
3-1- معرفی مشخّصات جغرافیایی و اقلیمی منطقه مورد مطالعه50
3-2- نوع طرح مورد استفاده در تیمارها50
3-3- عملیات کاشت مرزه تابستانه51
3-4- عملیات داشت مرزه تابستانه51
3-5- عملیات برداشت مرزه تابستانه52
3-6- طریقه خشک کردن گیاه مرزه تابستانه52
3-7- طریقه استخراج اسانس مرزه تابستانه52
3-8- صفات مورد ارزیابی53
3-8-1- ارتفاع گیاه در مرحله گلدهی (سانتی متر)53
3-8-2- تعداد شاخه های فرعی53
3-8-3- تعداد گل بر روی هر گیاه53
3-8-4- وزن تر شاخه و ساقه (گرم)54
3-8-5- وزن تر گل و برگ (گرم)54
3-8-6- وزن کل تر گیاه(گرم)54
3-8-7- وزن خشک شاخه و ساقه (گرم)54
3-8-8- وزن خشک گل و برگ (گرم)54
3-8-9- وزن کل خشک گیاه (گرم)54
3-8-10- مقدار و میزان ترکیبات اسانس گیاه(میلی لیتر)54
3-9- تجزیه و تحلیل داده ها54
فصل چهارم: یافته های پژوهش

4-1- صفات مورد ارزیابی58
4-1-1- ارتفاع گیاه (سانتیمتر)59
4-1-2- تعداد شاخه های فرعی (جانبی) گیاه60
4-1-3- تعداد گل بر روی هر گیاه61
4-1-4- وزن تر شاخه و ساقه (گرم)62
4-1-5- وزن تر گل و برگ (گرم)63
4-1-6- وزن کل تر گیاه (گرم)64
4-1-7- وزن خشک شاخه و ساقه (گرم)65
4-1-8- وزن خشک گل و برگ (گرم) گیاه66
4-1-9- وزن کل خشک گیاه (گرم)67
4-1-10- مقدار اسانس گیاه (میلی لیتر)68
4-2- ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمارهای کودی مختلف69
4-2-1- ارزیابی ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار شاهد70
4-2-2- ارزیابی ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار کود حیوانی71
4-2-3- ارزیابی ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار کود ورمی کمپوست72
4-2-4- ارزیابی ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار چهار – NPK (60،50،50)73
4-2-5- ارزیابی ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار پنج – NPK (80،70،50)74
4-2-6- ارزیابی ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار شش – NPK (60،50،80)75
4-2-7- ارزیابی ترکیبات به دست آمده از اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار هفت – NPK (80،70،80)76
4-2-8- مقایسه مادهalpha – Thujene در تیمارهای مختلف77
4-2-9- مقایسه ماده Alpha-pinene در تیمارهای مختلف78
4-2-10- مقایسه ماده beta-myrcene در تیمارهای مختلف79
4-2-11- مقایسه ماده alpha-terpinen در تیمارهای مختلف80
4-2-12- مقایسه ماده gamma-terpinene در تیمارهای مختلف81
4-2-13- مقایسه ماده Phenol در تیمارهای مختلف82
4-2-14- مقایسه ماده bicyclogermacrene در تیمارهای مختلف83
4-2-15- مقایسه ماده bete-bisabolene در تیمارهای مختلف84
4-2-16- مقایسه ماده Di – n – octylph thalate در تیمارهای مختلف85
4-2-17- مقایسه ماده 1 , 2 – Benzenedicarboxylicacid در تیمارهای مختلف86
4-2-18- مقایسه ماده Trance-anethole در تیمارهای مختلف87
4-2-19- مقایسه ماده Benzene در تیمارهای مختلف88
4-3- نتایج همبستگی و بحث بین صفات مورد بررسی89
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
بحث و تفسیر90
نتیجه گیری کلی98
پیشنهادات99

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

منابع100
پیوست ها و نمودارها106
چکیده انگلیسی. 123
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول(3-1) مبنای محاسبه‌ی مقدار کودی بر‌ اساس نیاز گیاه در سطح وسیع آن یعنی در هکتار (حداقل و حداکثر نیاز کودی) 51
جدول(4-1) تجزیه واریانس 58
جدول(4-2) نام علائم اختصاری تیمارها69
جدول(4-3) نتایج همبستگی و بحث بین صفات مورد بررسی89
جدول نتایج آزمون نرمال بودن متغیرهای تحقیق (کولموگرو- اسمیرنو) 112
فهرست نمودار
عنوانصفحه
نمودار (4-1) مقایسه میانگین ارتفاع گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)59
نمودار (4-2) مقایسه میانگین تعداد شاخه فرعی گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)60
نمودار (4-3) مقایسه میانگین تعداد گل گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)61
نمودار (4-4) مقایسه میانگین وزن تر ساقه و شاخه(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)62
نمودار (4-5) مقایسه میانگین وزن تر برگ و گل(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)63
نمودار (4-6) مقایسه میانگین کل وزن تر(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)64
نمودار (4-7) نمودار مقایسه میانگین وزن خشک شاخه و ساقه(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف (دانکن 5 درصد)65
نمودار (4-8) مقایسه میانگین وزن خشک برگ و گل(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)66
نمودار (4-9) مقایسه میانگین وزن کل خشک(گرم) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف (دانکن 5 درصد)67
نمودار (4-10) مقایسه میانگین مقدار اسانس (میلی لیتر) گیاه دارویی مرزه در تیمارهای مختلف ( دانکن 5 درصد)68
نمودار (4-11) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار شاهد70
نمودار (4-12) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار شاهد70
نمودار (4-13) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار کود حیوانی71
نمودار (4-14) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار ورمی کمپوست72
نمودار (4-15) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار چهار73
نمودار (4-16) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار چهار73
نمودار (4-17) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار پنج74
نمودار (4-18) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار شش75
نمودار (4-19) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار شش75
نمودار (4-20) نوع و درصد های مختلف اسانس گیاه مرزه تابستانه در تیمار هفت76
نمودار (4-21) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Alpha-thujene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه77
نمودار (4-22) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Alpha-pinene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه78
نمودار (4-23) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس beta-myrcene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه79
نمودار (4-24) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس alpha-terpinen در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه80
نمودار (4-25) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس gamma-terpinene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه81
نمودار (4-26) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Phenol در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه82
نمودار (4-27) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس bicyclogermacrene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه83
نمودار (4-28) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس bête-bisabolene در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه84
نمودار (4-29) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Di -n – octylph thalate در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه85
نمودار (4-30) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس 1 , 2 – Benzenedicarboxylicacid در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه86
نمودار (4-31) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Trance-anetholeدر تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه87
نمودار (4-32) مقایسه میزان درصد های مختلف اسانس Benzen در تیمارهای مختلف کودی مرزه تابستانه88

فهرست تصاویر
عنوانصفحه
تصویر 1- اسانس گیاهی106
تصویر 2- پرورش گیاه مرزه تابستانه106
تصویر 3- رشد گیاه مرزه تابستانه107
تصویر 4- مرزه کاشته شده در گلدان107
تصویر 5- گیاه مرزه تابستانه در مرحله گلدهی و آماده برداشت108
تصویر 6- خشک کردن اندام های هوایی مرزه تابستانه108
تصویر 7- اندام های هوایی خرد شدن مرزه تابستانه109
تصویر 8- ترازوی دیجیتال109
تصویر 9- دستگاه اسانسگیری کلونجر110
تصویر 10- دستگاه جی سی مس110
چکیده
این تحقیق به منظور بررسی اثر تیمارهای مختلف کودهای آلی و شیمیایی بر ویژگیهای کمّی و کیفی گیاه دارویی مرزه تابستانه و مقدار اسانس آن به صورت آزمایش فاکتوریل و در قالب طرح پایه بلوک کاملاً تصادفی با چهار تکرار و 7 تیمار شامل: تیمار نمونه شاهد (بدون مصرف کود)، تیمار ورمی کمپوست، تیمار کود گوسفندی کاملا پوسیده شده و چهار تیمار کود شیمیایی با ترکیب عناصر اصلی ازت، فسفر و پتاسیم با مقادیر مختلف و در سال زراعی 1392 در ایستگاه کشاورزی قائمشهر انجام شد.
در طی این تحقیق بررسی ارتفاع گیاه در مرحله گلدهی، تعداد شاخه های فرعی (جانبی) گیاه، تعداد گل بر روی هر گیاه، وزن تر شاخه و ساقه (گرم)، وزن تر گل و برگ (گرم)، کل وزن تر گیاه (گرم)، وزن خشک شاخه و ساقه (گرم)، وزن خشک گل و برگ (گرم)، کل وزن خشک گیاه (گرم)، میزان و درصد اسانس با استفاده از دستگاه کلونجر و تعیین نوع و ترکیبات اسانس با استفاده از دستگاه جی سی مس صورت گرفته است.
تعداد 28 ماده اصلی از ترکیبات موجود در اسانس مرزه تابستانه در تیمارهای مختلف این پژوهش استخراج شد. بیشترین تعداد ترکیبات اسانس از نظر تنوع و میزان ماده مؤثره در تیمار شاهد، تیمار چهار با کودهای شیمیایی ترکیبی – NPK (60،50،50)، تیمار شش با کودهای شیمیایی ترکیبی – NPK (60،50،80) و کمترین تنوع ترکیبات اسانس در تیمار کود حیوانی، تیمار کود ورمی کمپوست و تیمار هفت با کودهای شیمیایی ترکیبی – NPK (80،70،80) مشاهده شد. بالاترین میزان ترکیبات اسانس نسبت به تیمارهای کودی دیگر در تیمار کود حیوانی، تیمار کود ورمی کمپوست و تیمار هفت با کودهای شیمیایی ترکیبی – NPK (80،70،80) بدست آمد.
نتایج این تحقیق نشان داد که ترکیبات عمده اسانس مرزه تابستانه در این مطالعه: بی سیکلو هپتان، بنزن دی کربوکسیلیک اسید، فنل، دی ان اکتیل فتالات و گاما – ترپینن بوده است.
همچنین نتایج نشان داد که نقش کودهای آلی: ورمی کمپوست و کود حیوانی گوسفندی در مقایسه با کودهای شیمیایی مثبت بوده است.
در مجموع، استفاده از کود حیوانی گوسفندی و کود ورمی کمپوست سبب بهبود ویژگیهای رشدی و مقدار اسانس گیاه دارویی مرزه تابستانه شده و میتواند در کاهش مصرف کودهای شیمیایی و کاهش آلودگی های محیط زیست موثر باشد و در تولید محصولات سالم گیاهی و همچنین در تولید ارگانیک و طبیعی گیاهان دارویی که مصارف غذایی، طبی و آرایشی دارند نقش مفیدی را ایفا نمایند.

واژه های کلیدی: اسانس، کودهای آلی، کود های شیمیایی، گیاه دارویی، مرزه تابستانه.

فصل اول
کلیات پژوهش

1-1- مقدمه
گیاهان دارویی گیاهانی هستند که یک یا برخی از اندام های آن ها حاوی ماده موثره می باشد که این مواد دارای اثرات فعال کننده زیستی در موجودات زنده است. همچنین کاشت و داشت و برداشت این گیاهان به منظور استفاده از مواد موثره آن ها انجام می گیرد (فتاحی، 1389). گیاهان دارویی سه جنبه کاربردی دارد: طبی، ادویه ای و عطری (امیدبیگی، 1388). عوامل اقتصادی یکی از مهم ترین عوامل در تولید، پرورش و فرآوری گیاهان دارویی و صنعت تولید داروهای گیاهی است. با توجه به آمار و ارقام گزارش شده در منابع مختلف، تولید گیاهان دارویی در مقایسه با سایر گیاهان زراعی و باغی از ارزش افزوده ی بالاتری برخودار است. هم چنین با توجه به استقبال جهانی از مصرف داروهای با منشا گیاهی، صنعت داروسازی در این بخش نیز از رونق اقتصادی خوبی برخودار شده است (امیدبیگی، 1374). مرزه تابستانه که گیاهی است یکساله است و مرزه زمستانه که گیاهی است چند ساله و دائم سبز است که به مقدار وسیع کشت می شود و به عنوان گیاهان ادویه ای برای طعم دادن به غذاها و به عنوان سبزی تازه و یا به عنوان چای سبز به مصرف می رسند و این دو گونه بخش زیادی از تجارت جنس مرزه را به خود اختصاص داده اند. گونه مرزه تابستانه بومی جنوب اروپاست ولی در بخشی از آمریکای شمالی به طور طبیعی مستقر گردیده است. مبدا پیدایش (مرزه) دوران سوم زمین شناسی می باشد که از این دوران در رویشگاههای خشک گسترش یافته است. گیاه دارویی مرزه تابستانی به عنوان محرک نیرو دهنده، برای تقویت معده، ضدعفونی کننده، تسهیل کننده عمل هضم و … مورد استفاده قرار می گیرد. بر اساس بعضی گزارشها مرزه برای درمان سرطان مورد استفاده قرار گرفته است. ترکیبات اصلی موجود در مرزه تابستانی و مرزه زمستانی ترکیبات فنلی تیمول و کارواکرول هستند. به علاوه سایر ترکیبات منوترپنی و سسکوئی ترپنی در اسانس آنها وجود دارد (جم زاد، 1388). محل رویش مرزه در ایران شامل شمال غرب، تبریز، خوی، ارسباران و قسمت های مختلفی از خراسان است. پرورش این گیاه به عنوان سبزی خوراکی بوده و استفاده ی خشک آن در ادویه جات در نقاط مختلف ایران رایج است (صالحی سورمقی، 1385). با توجه به اهمیت موضوع این تحقیق، لازم است که اثر کودهای آلی و کودهای شیمیایی بر عملکرد، کمیت و کیفیت مواد موثره گیاه دارویی مرزه تابستانه بررسی شده و کاربرد آن در صنایع داروسازی، غذایی، آرایشی و اهمیت اقتصادی آن مورد توجه بیشتری قرار بگیرید.
1-2- اهداف
هدف کلی از این تحقیق، بررسی اثر سطوح مختلف کوهای آلی: ورمی کمپوست و حیوانی (گوسفندی) و کودهای شیمیایی: ازت (اوره)، فسفر و پتاسیم بر روی رشد و عملکرد گیاه دارویی مرزه تابستانه و به منظور تعیین بهترین تیمار کودی و اثر آن بر روی میزان اسانس بدست آمده و برخی دیگر از خصوصیات کمی و کیفی مرزه تابستانه می باشد. اهداف اختصاصی این تحقیق: بررسی تاثیر کودهای آلی بر رشد و عملکرد گیاه دارویی مرزه تابستانه. بررسی تاثیر کودهای شیمیایی بر رشد و عملکرد گیاه مرزه تابستانه. بررسی میزان و ترکیب اسانس در تیمارهای کودهای آلی گیاه مرزه تابستانه. بررسی میزان و ترکیب اسانس در تیمارهای کودهای شیمیایی گیاه مرزه تابستانه. هدف کاربردی این تحقیق: تعیین بهترین ترکیب کود آلی به منظور افزایش رشد و افزایش اسانس گیاه دارویی مرزه تابستانه. هدف نهایی این تحقیق: تعیین بهترین ترکیب کود آلی به منظور کاهش کاربرد کودهای شیمیایی و کمک به حفظ محیط زیست و تولید محصولات غذایی ارگانیک (طبیعی) و سالم. فرضیه های تحقیق: کودهای آلی بر رشد، کمیت و عملکرد گیاه دارویی مرزه تابستانه اثر دارد. کودهای شیمیایی هم بر رشد، کمیت و عملکرد گیاه دارویی مرزه تابستانه اثر دارد. کودهای آلی بر روی میزان مواد مؤثره و کیفیت اسانس گیاه دارویی مرزه تابستانه موثر است. کودهای شیمیایی بر روی میزان مواد مؤثره و کیفیت اسانس گیاه دارویی مرزه تابستانه ارتباط اثر دارد. خصوصیات رویشی گیاه دارویی مرزه، تحت تاثیر تیمارهای کودهای مختلف آلی متفاوت می باشد. خصوصیات رویشی گیاه دارویی مرزه، تحت تاثیر تیمارهای کودهای مختلف شیمیایی متفاوت می باشد. تیمارهای کودهای شیمیایی و آلی بر کیفیت و کمیت اسانس گیاه مرزه تاثیرگذار می باشد. تیمارهای نمونه های شاهد که به صورت طبیعی و بدون استفاده از کود های مختلف شیمیایی و آلی رشد کرده اند از نظر اندام های هوایی و مقدار اسانس بدست آمده، با نمونه های تیمارهای که با کودهای شمیمایی و آلی رشد کرده اند از نظر میزان رشد و مقدار مواد موثره دارای مقادیر نختلفی می باشند. اهمیت و ضرورت انجام تحقیق: امروزه انجام تحقیقات بر روی کاهش میزان کاربرد مواد شیمیایی (کود و سموم) در تولید محصولات زراعی و تولید محصولات سالم غذایی طبیعی و ارگانیک می تواند به سلامتی انسان و حفظ محیط زیست کمک نماید. استفاده از مواد آلی و کشت ارگانیک امروزه کاربرد زیادی پیدا کرده زیرا کودهای شیمیایی می توانند به عنوان یکی از آلوده کننده های محیطی همچون آلوده کننده های زیست محیطی عمل کرده و محیط زیست را با مخاطره روبرو می کند لذا استفاده از مواد آلی و همچنین تعیین غلظت آنها می تواند باعث افزایش تولید و عملکرد گیاهان شده و خسارات ناشی از کودهای شیمیایی را کاهش دهد. تولید و پرورش گیاه دارویی مرزه تابستانه که دارای کاربردهای طبی، غذایی و آرایشی می باشد اهمیت اقتصادری آن را بیان می کند. با توجه به خواص دارویی و درمانی گیاه مرزه تابستانه و اثرات مواد موثره و اسانس آن، ضرورت انجام تحقیقات گسترده تر، تولید و بازاریابی محصولات مختلف این گیاه را دو چندان می کند. با توجه به اهمیت اقتصادی تولید و پرورش گیاه دارویی مرزه تابستانه که دارای کاربردهای طبی، غذایی و آرایشی می باشد و ارزش افزوده اسانس گیاه مرزه تابستانه و خواص دارویی آن باعث انتخاب این گیاه با هدایت و راهنمایی اساتید گرامی شد. امروزه در جهت تولید محصولات سالم زارعی، استفاده از مواد و کودهای آلی و کشت ارگانیک کاربردهای فراوانی پیدا کرده است چرا که کودهای شیمیایی سبب آلودگی محیطی شده و به محیط زیست و سلامت انسانها لطمات جبران ناپذیری وارد می کند. لذا با توجه به اهمیت و ضرورت تحقیق بر روی کاربرد کودهای آلی و مقایسه آن با کودهای شیمیایی در میزان رشد و مقدار مواد موثره و اسانس گیاهان دارویی، کاهش کاربرد کودهای شیمیایی به عنوان یکی از آلوده کننده های محیطی، از انگیزه های این پژوهش می باشد.

1-3- معرّفی تیره نعنائیان
در تیره نعناع طبق بررسی های جدیدی که به عمل آمده، 4000 گونه گیاه وجود دارد که در 200 جنس جای داده شده اند. این گیاهان به وضعی در کره زمین پراکندگی دارند که در غالب نواحی یافت می گردند ولی پیشینه انتشار آنها در منطقه مدیترانه است. گیاهانی عموما علفی یکساله یا پایا و دارای ساقه های راست یا خزنده اند. از مشخصات این گیاهان آن است که ساقه های چهارگوش دارند. از قاعده ساقه آنها نیز غالبا ساقه های فرعی منشاء می گیرد که حالت خزنده در سطح زمین پیدا می کنند و یا درون خاک وارد گردیده به صورت ساقه زیرزمینی در می آیند (زرگری، 1376). تیره نعناع یکی از تیره های بزرگ گیاهی ایران است و شامل جنس هایی با گونه های زیاد است. این تیره در ایران 46 جنس و 14 قبیله دارد. تیره نعناع گیاهانی یکساله، چند ساله، یا خشبی، به ندرت درختچه ای، اغلب معطر و بدون تیغ، یا ساقه ای غالبا چهارگوش، برگ ها متقابل، به ندرت فراهم، بدون گوشوارک، ساده، گاهی شانه ای. گل آذین گرزن، در محور برگه ها یا برگ های بالایی دو به دو متقابل یا اغلب به صورت فراهم کنار یکدیگر قرار گرفته، گاهی نیز گل آذین سنبله، گل ها نر ماده، گاهی در یک گیاه تعدادی از گل ها فاقد اندام نر یا پرچم، به عبارت دیگر گل های ماده، در این حالت گل های کوچکتر و کمرنگ تر از بقیه (جوری و همکاران، 1389). این تیره از لحاظ تعداد و غنای اشکال یکی از ده تیره بزرگ گیاهان محسوب می گردد. اغلب این گیاهان با خشکی سازش حاصل کرده و برگ های آنها از کرک پوشیده شده اند تا از تعرق زیاد جلوگیری به عمل آورند (صفایی و همکاران، 1391). گیاهان یک ساله یا چند ساله، علفی یا بوته ای بندرت درختچه ای، اغلب معطر و بدون تیغ، ساقه ها چهار گوش، برگها متقابل و بندرت فراهم، گل آذین گرزین مجتمع و متراکم انتهایی یا محوری (گلومرول) است. جام گل نامنظم، پیوسته، دولپه، پرچم ها 4 عدد دو به دو مساوی که به این حالت دی دینام می گویند گاهی 2 عدد، میوه چهار فندقه (تتراکن) در این خانواده هر جفت برگ با جفت پایین تر و بالاتر زاویه 90 درجه تشکیل می دهد (حکیمی میبدی و همکاران، 1384). ماده موثره گیاهان این تیره عمدتا از نوع اسانس است که در کرک های ترشحی یا حجره ای مخصوص در برگ، ساقه و گلها ساخته و ذخیره می شود. در اندام های مختلف این گیاهان موسیلاژ، تانن و مواد تلخ نیز وجود دارد. به علت معطر بودن این گیاهان مورد چرای دام واقع نشده و لذا ارزش علوفه ای ندارد ولی از نظر حفاظت خاک و از نظر داروئی حائز اهمیت می باشند. برخی از گونه های دیگر آن معرف سیر قهقرائی مرتع می باشند (اطمینان اقطاعی، 1390).

1-3-1- تاریخچه مرزه تابستانه1
مبدا پیدایش مرزه دوران سوم زمین شناسی می باشد که از این دوران در رویشگاههای خشک گسترش یافته است (جم زاد، 1388). به نظر می رسد که نخستین بار در ایتالیا اقدام به پرورش این گیاه شده باشد. پزشکان قرون وسطی برای آن اثر نقرس قائل بودند و در قرون 15 و 16 میلادی نیز مردم آنرا دارویی مقوی، سقط کننده جنین و رفع فلج می دانستند. در سال1582 میلادی موفق به استخراج اسانس از مرزه گردیدند و در سال 1933 نیز دانشمندی به نام Schultzik آنرا داروی رفع اسهال یا اثر قاطع اعلام داشت (زرگری، 1376). مرزه به عنوان یکی از مطبوعترین ادویه ها معرفی شده و مدتهاست که از آن به عنوان ادویه استفاده می شود. یکی از حکمای روم باستان با نام ویرژیل می گوید: قبل از اینکه مردم روم فلفل را بشناسند از مرزه به عنوان یکی از اصلی ترین ادویه ها بهره می بردند. آنها از این گیاه در نوشیدنیها نیز استفاده می کردند (امیدبیگی، 1388).
1-3-2- معرفی جنس و گونه مرزه تابستانه
جنس مرزه Satureia یکی از جنس های خانواده نعنا Lamiaceae متعلق به زیر خانواده Nepetoideia و قبیله Mentheae می باشد. جنس مرزه در چهارچوب وسیع خود دارای حدود 235 گونه است. این جنس در بررسی گیاه شناسان مختلف به طور بسیار متفاوت ارائه گردیده و مرور بر منابع جدایی 17 جنس را از آن نشان می دهد.(Doroszenko, 1985) (جم زاد، 1388). جنس مرزه با نام علمی Satureia اغلب در مناطق مدیترانه ای پراکندگی دارد (معاونی، 1388). جنس مرزه بر اساس تعریف محدود برای آن دارای حدود 30 گونه است که با نام معمول Savory شناخته می شوند. معرفترین گونه های آن عبارتند از: مرزه تابستانه S.hortensis که گیاهی است یکساله و مرزه زمستانه S.montana که گیاهی است چند ساله و دائم سبز است. معروف ترین گونه های مرزه تابستانه Satureia hortensis L که گیاهی یکساله است. گونه مرزه تابستانه بومی جنوب اروپاست ولی در بخشی از آمریکای شمالی به طور طبیعی مستقر گردیده است (جم زاد، 1388). مرزه اغلب در مناطق مدیترانه ای پراکندگی دارد. این جنس در ایران دارای 15 گونه می باشد که از میان آنها 9 گونه انحصاری کشور هستند و سایر گونه ها علاوه بر ایران در تالش، ترکمنستان، ترکیه، قفقاز، ماورای قفقاز و عراق نیز می رویند. گونه های این جنس بیشتر در دامنه های کوهستانی مناطق شمال، شمال غربی، شمال شرقی، مرکزی و جنوب خربی ایران پراکندگی داشته و روی صخره های آهکی و یا دامنه های سنگلاخی می رویند (معاونی، 1388). از جنس این گونه (مرزه)، 12 گیاه علفی یکساله و چند ساله در ایران رویش دارد که 8 گونه آْن انحصاری ایران و 4 گونه دیگر علاوه بر ایران، در ترکمنستان، تالش، آناتولی، ماورای قفقاز، عراق رویش دارند (جوری و همکاران، 1389). به طور کلی، دو گونه معروف و مهم مرزه در دنیا که مصرف خوراکی قرار می گیرند. Satureia hortensis L. و Satureia montata L. می باشند. گونه اول به نام مرزه تابستانی نیز معروف است گونه ای یک ساله و بومی جنوب اروپا و قسمت های شمالی آمریکاست. گونه دوم که به مرزه زمستانی نیز نامیده می شود گونه ای چند ساله، با ساقه سخت و چوبی است که بومی اروپا و آفریقای شمالی است و استفاده محدودتری دارد. (معاونی، 1388)
1-3-3- خصوصیات گیاهشناسی مرزه تابستانه
مرزه با نام علمی Labiatae متعلق به خانواده نعناعیان است (کیانمهر، 1387). نام علمی: Satureia hortensis نام عمومی: Savory نام انگلیسی: Garden savory , Savory نام عربی: Nadgh نام فرانسوی: Sarriette نام آلمانی: Bohnenkrut نام خانواده: Labiatae (خانواده نعنا) – مرزه گیاهی است علفی، یک ساله و دارای ساقه های منشعب به طول تا 30 سانتی متر. رنگ گیاه سبز کدر می باشد که با همین مشخصه با دیگر گونه ها متفاوت است. ساقه ی مرزه دارای گره هایی است که از همین گره ها ساقه های دیگر منشعب می شوند و این ساقه ها نیز به نوبه ی خود دارای انشعباتی جدید می گردند، به همین دلیل بوته ی گیاه به صورت پر شاخه و پر پشت به نظر می رسد. برگ های گیاه باریک، دراز، نوک تیز، نرم و پوشیده از تارهای کوتاه است که مات و کدر به نظر می رسند. برگ های مرزه هم چنین دارای یک رگبرگ و غده های حاوی اسانس است. گل های آن نیز کوچک و به رنگ سفید، سفید مایل به گلی یا گلی رنگ است که در فصل تابستان ظاهر می شوند. این گل ها به صورت ضخیم و در طول ساقه قرار گرفته اند. مرزه به دو صورت خودرو و کشت شده وجود دارد. (معاونی، 1388). گلها و برگهای مرزه معطر و حاوی اسانس می باشند. مقدار اسانس در اندامهای هوایی مرزه مختلف است و به شرایط اقلیمی محل رویش گیاه بستگی دارد. مقدار اسانس بین 1 تا 2 درصد است. اسانس دارای ترکیبات متفاوتی است. از مهمترین ترکیبات تشکیل دهنده اسانس می توان از کارواکرول (30 تا 40%)، سیمول (20 تا 30%) و ترکیبات فنلی دیگر نام برد. از مواد دیگر پیکر رویشی این گیاه می توان از ترکیبات آهن دار و ترکیبات قندی و تعدادی از اسیدهای آلی یاد کرد. مرزه دوره رویشی متوسطی دارد. از بدو رویش بذر تا تشکیل میوه، 140 تا 160 روز به طول می انجامد. بذر مرزه تا 1 الی 2 سال از قوه رویشی مناسبی برخودار است. رویش بذر به شرایط آب و هوایی منطقه بستگی دارد. در صورت نامساعد بودن شرایط اقلیمی، بذرها پس از 25 تا 30 روز سبز می شوند. گیاه پس از سبز شدن گیاهان به گل می نشینند و اولین گلها اواخر بهار – اوایل تابستان (خرداد – تیر) تشکیل می شوند. گلها بتدریج تشکیل می شوند. پس از 25 تا 30 روز همه گلها پدیدار می شوند. میوه ها نیز بتدریج می رسند و پس از رسیدن آنها بذرها به اطراف ریزش می کنند (امیدبیگی، 1388).


پاسخ دهید